Zapadła wyczekiwana decyzja – Gdynia, a konkretniej jej modernistyczne centrum, zostanie wpisane na prestiżową listę światowego dziedzictwa UNESCO. Eksperci w poniedziałek 27 lipca w koreańskim Busan potwierdzili w ten sposób, że gdyńska architektura i cały układ urbanistyczny są dobrem o wyjątkowej wartości w skali całego świata.
Decyzja Komitetu Światowego Dziedzictwa UNESCO o wpisie Modernistycznego Centrum Gdyni na Listę Światowego Dziedzictwa oznacza uznanie, że miasto reprezentuje wartości wykraczające daleko poza granice Polski. Na Listę trafiają wyłącznie dobra posiadające Wyjątkową Uniwersalną Wartość (Outstanding Universal Value) – miejsca, które wniosły trwały wkład w historię cywilizacji i rozwój kultury światowej.
W przypadku Gdyni eksperci uznali, że Modernistyczne Centrum Gdyni jest jednym z najwybitniejszych na świecie przykładów wczesnego modernizmu w urbanistyce. Powstało niemal od podstaw w latach 1926–1939 jako nowoczesne centrum miasta portowego i do dziś zachowało swój wyjątkowy układ przestrzenny oraz architekturę. Podstawą wpisu Gdyni na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO jest kryterium IV, odnoszące się do dóbr stanowiących znaczący etap w historii ludzkości.
Jeszcze na początku lat dwudziestych XX wieku Gdynia była niewielką kaszubską wsią liczącą około 1200 mieszkańców. Kilkanaście lat później stała się jednym z najnowocześniejszych portów Europy i dynamicznie rozwijającym się miastem zamieszkiwanym przez ponad 120 tysięcy osób. Tempo tego rozwoju należało do najszybszych na świecie.
Narodziny Gdyni były bezpośrednią konsekwencją odzyskania przez Polskę niepodległości po 123 latach zaborów. Po zakończeniu I wojny światowej odrodzone państwo polskie uzyskało zaledwie 74 kilometry dostępu do Morza Bałtyckiego, natomiast Gdańsk znalazł się poza granicami Polski jako Wolne Miasto Gdańsk. Oznaczało to konieczność budowy własnego portu morskiego, który zapewniłby krajowi niezależność gospodarczą oraz możliwość prowadzenia handlu międzynarodowego. W 1922 roku podjęto decyzję o budowie portu w Gdyni według projektu inżyniera Tadeusza Wendy. Jednocześnie rozpoczęto projektowanie zupełnie nowego miasta, którego głównym urbanistą został Adam Kuncewicz.
O wyjątkowości Gdyni decyduje sposób połączenia tradycyjnego planowania miasta z nowoczesnymi ideami modernizmu. Zachowano klasyczną siatkę ulic i zwarte pierzeje kamienic, ale jednocześnie zaprojektowano budynki zgodnie z najnowszymi wówczas zasadami zdrowego i komfortowego życia. Mieszkania były dobrze doświetlone, zazwyczaj pozbawione ciemnych oficyn i miały lepszy dostęp do terenów zielonych. Było to zupełnie nowe podejście do projektowania miasta – stawiające w centrum potrzeby mieszkańców. Gdynia wypracowała własny model nowoczesnego miasta, łączący zwartą zabudowę śródmiejską z wysoką jakością przestrzeni do życia.
Kolejnym atrybutem, który wyróżnia Gdynię spośród innych modernistycznych realizacji, jest niezwykle ścisły związek miasta z morzem. Gdyńskie śródmieście jest unikatowym przykładem centrum miasta zaprojektowanego w ścisłym powiązaniu z morzem i portem, w którym idea ta legła u podstaw kompozycyjnych całego założenia oraz jego niepowtarzalnych rozwiązań urbanistycznych i architektonicznych.
Realizacją tej idei była budowa Mola Południowego, usytuowanego na przedłużeniu głównej osi ulicowo-placowej miasta, czyli ulicy 10 Lutego i Skweru Kościuszki, mającego stanowić jej kontynuację. Molo Południowe wraz z towarzyszącym mu Basenem Żeglarskim jest niezwykłym krajobrazowym otwarciem miasta na morze i port oraz symboliczną morską bramą na świat.
Relacja miasta z morzem widoczna jest również w architekturze. Zaokrąglone narożniki budynków przypominają sylwetki statków, tarasy i balkony nawiązują do pokładów transatlantyków, a liczne detale architektoniczne odwołują się do symboliki morskiej. Modernizm Gdyni otrzymał więc własny, lokalny charakter, wynikający z nadmorskiego położenia miasta i jego funkcji portowej.
Modernistyczne Centrum Gdyni jest zatem przykładem śródmieścia zaprojektowanego od początku jako integralna część nowoczesnego miasta portowego, w którym relacja z morzem stanowi podstawę całej kompozycji urbanistycznej.
Wyjątkowość Gdyni wynika także z procesu jej powstawania. Przy budowie miasta pracowały dziesiątki architektów reprezentujących różne środowiska twórcze. Inwestorami byli zarówno przedstawiciele administracji państwowej, jak i przedsiębiorcy, armatorzy, kupcy oraz osoby prywatne.
Obok budynków inspirowanych funkcjonalizmem pojawiały się realizacje o bardziej ekspresyjnych formach, kamienice z elementami art déco, reprezentacyjne gmachy publiczne oraz obiekty inspirowane architekturą okrętową. Powstało bogactwo form architektonicznych, ale pomimo tej różnorodności zachowano niezwykłą spójność całego założenia urbanistycznego. Wszystkie realizacje zachowywały wspólny język estetyczny, tworząc spójną kompozycję urbanistyczną, która została uznana za jeden z atrybutów gdyńskiego dziedzictwa.
W XIX wieku dominowały zwarte kwartały zabudowy z oficynami, ciasnymi podwórzami i ograniczonym dostępem światła. Modernizm chciał to zmienić, dlatego architekci Gdyni projektowali głównie kamienice pozbawione oficyn, zapewniające mieszkańcom odpowiednie nasłonecznienie oraz kontakt z zielenią. Była to odpowiedź na postulaty poprawy jakości życia mieszkańców rozwijających się miast. Jednocześnie zachowano miejski charakter zabudowy, dzięki czemu śródmieście nie utraciło swojej intensywności i funkcjonalności.
Jednym z podstawowych warunków wpisu na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO jest zachowanie autentyczności i integralności dobra. Oznacza to, że miejsce powinno zachować zarówno swój oryginalny charakter, jak i wszystkie najważniejsze elementy tworzące jego wyjątkową wartość. W ocenie ekspertów Modernistyczne Centrum Gdyni spełnia oba te warunki.
Na obszarze wpisu zachował się historyczny układ urbanistyczny z lat 1926–1939 wraz z najważniejszymi obiektami architektonicznymi i krajobrazowymi, które dokumentują proces budowy nowoczesnego miasta portowego II Rzeczypospolitej. Do dziś czytelny pozostaje oryginalny układ ulic, kwartałów i placów, a modernistyczna zabudowa zachowała swoją skalę, kompozycję i charakter. Wyjątkową wartość tworzą nie tylko pojedyncze budynki, lecz także cały spójny zespół urbanistyczny, harmonijnie powiązany z portem i nadmorskim krajobrazem.
Choć podczas II wojny światowej zniszczeniu uległ przede wszystkim port, historyczne centrum miasta uniknęło poważniejszych uszkodzeń. Dzięki temu większość budynków z okresu międzywojennego zachowała autentyczną substancję zabytkową, w tym oryginalne materiały budowlane i charakterystyczne detale architektoniczne.
Powojenne remonty prowadzono z poszanowaniem historycznego charakteru miasta, wykorzystując tradycyjne technologie i materiały, a nowe budynki starano się realizować zgodnie z przedwojennymi planami urbanistycznymi. Zachowano historyczny przebieg ulic, linie zabudowy, ogólną wysokość budynków oraz proporcje przestrzeni publicznych, dzięki czemu współczesne uzupełnienia harmonijnie wpisały się w modernistyczną tkankę miasta.
O autentyczności Gdyni świadczy również zachowanie historycznych funkcji większości budynków oraz ciągłość jej niematerialnego dziedzictwa – historycznych nazw ulic, placów i budynków oraz silnej modernistycznej tożsamości pielęgnowanej przez mieszkańców i lokalne instytucje. Dzięki zachowaniu zarówno materialnych, jak i niematerialnych wartości Modernistyczne Centrum Gdyni pozostaje jednym z najlepiej zachowanych przykładów nowoczesnego miasta portowego XX wieku.
Wpis „Gdyni – Modernistycznego Centrum Miasta” na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO byłby zwieńczeniem procesu, który trwał ponad dwadzieścia lat. Jest on rezultatem konsekwentnie prowadzonej polityki ochrony dziedzictwa, wieloletnich badań naukowych oraz współpracy samorządu, administracji państwowej, a także międzynarodowych i krajowych ekspertów.
Choć modernistyczne centrum Gdyni powstało w latach międzywojennych jako symbol odrodzonego państwa polskiego i nowoczesnego miasta portowego, przez wiele lat jego wartość postrzegano przede wszystkim w wymiarze lokalnym. Dopiero niespełna 30 lat temu rozpoczęto systematyczne działania zmierzające do objęcia tego wyjątkowego zespołu urbanistycznego skuteczną ochroną konserwatorską.
Kluczowym momentem było rozpoczęcie programu ochrony modernistycznego dziedzictwa Gdyni oraz wpisanie układu urbanistycznego śródmieścia Gdyni do rejestru zabytków województwa pomorskiego w 2007 roku. W ten sposób uzyskał on trwałą ochronę prawną. Inicjatorem idei był ówczesny wiceprezydent Gdyni dr inż. arch. Marek Stępa, który zapoczątkował również powołanie Miejskiego Konserwatora Zabytków, a także kolejne działania opisane poniżej.
Następnym krokiem było uznanie Śródmieścia Gdyni za Pomnik Historii. Wymagało to przygotowania kompleksowej dokumentacji oraz wykazania wyjątkowych wartości zabytku. Po pozytywnych ocenach ekspertów Narodowego Instytutu Dziedzictwa i Krajowej Rady Ochrony Zabytków Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej Bronisław Komorowski nadał gdyńskiemu śródmieściu status Pomnika Historii w 2015 roku. Było to potwierdzenie, że modernistyczna Gdynia zajmuje szczególne miejsce w historii Polski.
Właśnie wtedy zaczęto coraz odważniej myśleć o kandydaturze Gdyni do wpisu na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO. Początkowo pomysł spotykał się z pewną ostrożnością na poziomie krajowym, zwłaszcza w kontekście wcześniejszych nieudanych prób wpisania innych polskich dóbr.
Zupełnie inaczej postrzegali jednak Gdynię zagraniczni badacze modernizmu. Już podczas międzynarodowych konferencji naukowych poświęconych architekturze XX wieku pod nazwą „Modernizm w Europie – modernizm w Gdyni” eksperci z zagranicy wskazywali, że Gdynia reprezentuje typ dziedzictwa, którego obecność na Liście Światowego Dziedzictwa jest bardzo ograniczona. Podkreślali, że historia budowy Gdyni – miasta stworzonego niemal od podstaw według spójnej koncepcji urbanistycznej – ma wymiar uniwersalny i może zainteresować społeczność międzynarodową.
Przełom nastąpił w 2019 roku, kiedy Polska zgłosiła kandydaturę Gdyni na Listę Informacyjną UNESCO (Tentative List), otwierając drogę do przygotowania pełnej dokumentacji nominacyjnej. Od tego momentu rozpoczął się kilkuletni etap intensywnych analiz, badań i konsultacji, których celem było wykazanie, że gdyńskie śródmieście posiada Wyjątkową Uniwersalną Wartość (Outstanding Universal Value – OUV).
Prace nad dokumentacją nominacyjną Gdyni wymagały nie tylko szczegółowego opisania historii miasta, jego dziedzictwa architektonicznego i stanu ochrony konserwatorskiej, lecz także porównania Gdyni z najważniejszymi modernistycznymi zespołami świata. Analizowano między innymi Asmarę w Erytrei, Brasilię w Brazylii, Czandigarh w Indiach, Dalian w Chinach, Hawr we Francji, Kowno na Litwie, Lublanę w Słowenii, Tel Awiw w Izraelu oraz obiekty związane z Bauhausem w Weimarze, Dessau i Bernau w Niemczech. W ramach porównania przedstawiono także dwa przykłady założeń urbanistycznych z Polski – Stalową Wolę i Nową Hutę w Krakowie. Porównania wykazały, że Gdynia wyróżnia się swoim modernistycznym układem zabudowy, a taki zespół nie znajduje się dotychczas na Liście Światowego Dziedzictwa UNESCO.
Równolegle opracowano Plan Zarządzania – dokument określający zasady ochrony, monitorowania i rozwoju historycznego centrum. Powstał on przy współudziale ekspertów, instytucji i mieszkańców oraz stał się strategicznym narzędziem zarządzania dziedzictwem.
Wniosek wraz z Planem Zarządzania został przygotowany przez wiceprezydenta dr. inż. arch. Marka Stępę, prof. dr hab. inż. arch. Marię Jolantę Sołtysik i dr. hab. inż. arch. Roberta Hirscha, wspieranych przez Edwarda Denisona, Guang Yu Rena, Alinę Limańską-Michalską, Celinę Łozowską, Annę Orchowską-Smolińską, dr Joannę Leman i Iwonę Markesić.
Po przekazaniu kompletnej dokumentacji do Centrum Światowego Dziedzictwa UNESCO rozpoczął się wieloetapowy proces ewaluacji prowadzony przez ICOMOS. W połowie 2024 roku, po wyborach samorządowych i zmianach we władzach miasta, koordynację prac zespołu przejęła wiceprezydentka Gdyni Oktawia Gorzeńska.
Kolejny etap starań obejmował analizę dokumentacji, wizytę eksperta prof. Joerga Haspela w Gdyni oraz przygotowanie obszernych materiałów uzupełniających. Szczegółowym analizom poddano zarówno granice nominowanego dobra, jego integralność i autentyczność, jak również skuteczność obowiązujących mechanizmów ochrony. Kolejne miesiące upłynęły pod znakiem intensywnego dialogu pomiędzy zespołem przygotowującym nominację a ekspertami ICOMOS, dzięki czemu dokumentacja była sukcesywnie dopracowywana i uzupełniana.
Proces ten pokazał, że współczesne nominacje na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO nie ograniczają się do przedstawienia historii i wartości zabytku. Ocenie podlega także sposób jego ochrony i zarządzania oraz zdolność do zachowania wartości dla przyszłych pokoleń. W przypadku Gdyni eksperci wysoko ocenili wieloletnią politykę konserwatorską miasta, podkreślając skuteczność działań prowadzonych przez samorząd oraz wysoki poziom zachowania modernistycznej tkanki miejskiej.
Lata 2025–2026 stanowiły kluczowy etap starań o wpis „Gdyni – Modernistycznego Centrum Miasta” na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO. Po zakończeniu wieloletnich prac nad dokumentacją nominacyjną rozpoczął się bardzo wymagający etap procesu – uzupełnienie wniosku zgodnie z zaleceniami ekspertów Międzynarodowej Rady Ochrony Zabytków i Miejsc Historycznych (ICOMOS), a następnie działania dyplomatyczne i informacyjne poprzedzające rozpatrzenie kandydatury Gdyni przez Komitet Światowego Dziedzictwa UNESCO.
Istotnym momentem procesu było otrzymanie w czerwcu 2025 roku raportu ewaluacyjnego ICOMOS zawierającego rekomendację typu referral. Wycofano wówczas wniosek w celu uzupełnienia. Dokument ten potwierdził wyjątkową uniwersalną wartość Modernistycznego Centrum Gdyni i zasadność kandydatury, wskazując jednocześnie elementy wymagające doprecyzowania przed ostatecznym rozpatrzeniem wniosku.
Przez kolejne miesiące prowadzono intensywne prace nad uzupełnieniem dokumentacji. Zespół ekspertów z Urzędu Miasta Gdyni i Politechniki Gdańskiej, we współpracy z Narodowym Instytutem Dziedzictwa oraz Ministerstwem Kultury i Dziedzictwa Narodowego, przygotował odpowiedzi na wszystkie uwagi ICOMOS. Zweryfikowano granice strefy buforowej, uzupełniono opis atrybutów wyjątkowej uniwersalnej wartości oraz rozszerzono informacje dotyczące ochrony konserwatorskiej i zarządzania dobrem.
Przed przekazaniem ostatecznego opracowania przedstawiciele Gdyni uczestniczyli w konsultacjach z ekspertami ICOMOS oraz Centrum Światowego Dziedzictwa UNESCO, które odbyły się w listopadzie 2025 roku w Paryżu. Pozwoliły one szczegółowo omówić wszystkie rekomendacje ekspertów oraz potwierdziły, że kierunek prac nad dokumentacją jest zgodny z oczekiwaniami ICOMOS.
Po przekazaniu uzupełnionego wniosku rozpoczął się etap jego ponownej oceny przez ekspertów ICOMOS. W tym czasie Gdynia, wspólnie z Ministerstwem Kultury i Dziedzictwa Narodowego, Ministerstwem Spraw Zagranicznych oraz Narodowym Instytutem Dziedzictwa, prowadziła przygotowania do końcowego etapu procesu nominacyjnego.
Równolegle do działań merytorycznych rozpoczęto szeroko zakrojoną kampanię informacyjną i dyplomatyczną. Jej inicjatorką ze strony Miasta Gdyni była wiceprezydentka Gdyni Oktawia Gorzeńska, działania te wspierali marszałek województwa pomorskiego Mieczysław Struk, senator Sławomir Rybicki oraz ambasador Mariusz Lewicki, Stały Przedstawiciel Rzeczypospolitej Polskiej przy UNESCO.
27 maja 2026 roku w Muzeum Emigracji w Gdyni odbyło się wspólne, wyjazdowe posiedzenie dwóch komisji Senatu RP - Komisji Kultury i Środków Przekazu oraz Komisji Samorządu Terytorialnego i Administracji Państwowej. Senatorowie jednogłośnie przyjęli stanowisko popierające wpis Modernistycznego Śródmieścia Gdyni na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO. Inicjatorem posiedzenia i osobą przedstawiającą stanowisko był senator Sławomir Rybicki. Obrady prowadził senator Zygmunt Frankiewicz, a uczestniczyła w nich także marszałek Senatu Małgorzata Kidawa-Błońska. Wartość polskich miejsc UNESCO przedstawiała senator Halina Bieda, wiceprzewodnicząca Parlamentarnego Zespołu ds. UNESCO.
Komisje uznały Gdynię za dobro o uniwersalnej wartości dla całej ludzkości i wskazały, że jej modernistyczne centrum spełnia kryterium IV jako „wybitny, spójny i różnorodny funkcjonalnie zespół urbanistyczno-architektoniczny ilustrujący przełomowy etap w historii światowej urbanistyki”. Stanowisko zostało przekazane przez marszałek Senatu prezydent Gdyni Aleksandrze Kosiorek.
Kandydatura Modernistycznego Centrum Gdyni była następnie prezentowana podczas licznych spotkań z przedstawicielami państw członkowskich Komitetu Światowego Dziedzictwa UNESCO. Działania te prowadziła wiceprezydentka Gdyni Oktawia Gorzeńska we współpracy z ambasadorem Mariuszem Lewickim, Stałym Przedstawicielem RP przy UNESCO. We wszystkich spotkaniach, briefingach i konsultacjach uczestniczyła również dr Joanna Leman, zaangażowana zarówno w merytoryczną, jak i dyplomatyczną część procesu.
Kulminacją tego etapu działań dyplomatycznych był briefing dla ambasadorów państw członkowskich Komitetu Światowego Dziedzictwa UNESCO, zorganizowany 22 czerwca 2026 roku w Ambasadzie Rzeczypospolitej Polskiej w Paryżu we współpracy ze Stałym Przedstawicielstwem RP przy UNESCO. Spotkanie było okazją do przedstawienia argumentów przemawiających za wpisem Gdyni oraz bezpośrednich rozmów z przedstawicielami państw, które będą podejmować decyzję podczas najbliższej sesji Komitetu w Busan.
W związku z otrzymaniem kolejnego raportu ewaluacyjnego ICOMOS, również zawierającego rekomendację typu referral, przedstawiciele Miasta Gdyni, wspólnie ze Stałym Przedstawicielem RP przy UNESCO, wzięli udział 1 lipca 2026 roku w konsultacjach z ekspertami ICOMOS w Paryżu.
Innym ważnym wydarzeniem o charakterze dyplomatycznym był briefing dla przedstawicieli korpusu dyplomatycznego państw członkowskich Komitetu Światowego Dziedzictwa UNESCO działających w Polsce, który odbył się 14 lipca 2026 roku w Ministerstwie Spraw Zagranicznych RP w Warszawie. Spotkanie zostało zorganizowane wspólnie przez Ministerstwo Spraw Zagranicznych, Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego oraz Miasto Gdynię.
Uczestniczyli w nim przedstawiciele 14 z 21 krajów wchodzących w skład Komitetu. Zaprezentowano kandydaturę „Gdyni – Modernistycznego Centrum Miasta”, która spotkała się z bardzo pozytywnym odbiorem uczestników. Podczas spotkania zwrócono się do przedstawicieli państw członkowskich Komitetu z prośbą o poparcie polskiej kandydatury.
Briefing w Ministerstwie Spraw Zagranicznych stanowił zwieńczenie wielomiesięcznych działań prowadzonych przez Miasto Gdynię i administrację rządową. Polska wykorzystała dostępne instrumenty dyplomatyczne, aby przedstawić wyjątkową wartość nominowanego dobra oraz przygotować grunt pod jego rozpatrzenie podczas 48. sesji Komitetu Światowego Dziedzictwa UNESCO w Busan w Korei Południowej.
Proces zainicjowany przez dr. inż. arch. Marka Stępę, ówczesnego wiceprezydenta Gdyni, przy wsparciu prezydenta Wojciecha Szczurka, w kolejnych latach rozwijała wiceprezydentka Oktawia Gorzeńska, wspierana przez prezydent Aleksandrę Kosiorek.
Droga Gdyni do wpisu jest wspólnym osiągnięciem wielu osób: prof. dr hab. inż. arch. Marii Jolanty Sołtysik, dr. hab. inż. arch. Roberta Hirscha, Edwarda Denisona, Guang Yu Ren, Celiny Łozowskiej, Aliny Limańskiej-Michalskiej, Luizy Skrzypkowskiej, Anny Orchowskiej-Smolińskiej, dr Joanny Leman, Małgorzaty Omachel-Kwidzińskiej, Beaty Sikorskiej, Iwony Markesić, Markosa Pagudisa, Jacka Debisa, Marcina Szerle, Dariusza Małszyckiego, Zofii Trusiewicz, Anny Czerwińskiej, Magdaleny Jambroż, Marii Piradoff-Link, Arkadiusza Brzęczka, Jana Rutki i Mirosława Studniaka i innych.
To również rezultat zaangażowania zespołów Urzędu Miasta Gdyni i Politechniki Gdańskiej, przedstawicieli Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego, Ministerstwa Spraw Zagranicznych, Narodowego Instytutu Dziedzictwa oraz polskiej dyplomacji. Współpraca samorządu, administracji państwowej, naukowców i ekspertów pozwoliła doprowadzić gdyńską kandydaturę do obecnego, najważniejszego etapu.